's Hertogen Eiland – Insula Ducis

Gedurende meer dan vijf eeuwen bepaalde het Norbertinessenklooster van Gempe mee het uitzicht en de ontwikkeling van het gehucht Gempe. Wat vandaag nog rest van het voormalige kloosterdomein, herinnert aan een religieuze gemeenschap die eeuwenlang een belangrijke rol speelde in deze streek.

De stichting

Volgens de overlevering werd de kloostergemeenschap in 1219 gesticht door ridder Renier van Udekem, heer van Schaffen en Lubbeek. Hij zou zijn hof in Pellenberg hebben omgevormd tot een vrouwenklooster om zijn acht dochters een religieuze toekomst te bieden.

De jonge gemeenschap kwam echter al snel in moeilijkheden. Volgens de regels van de Norbertijnen lag het klooster te dicht bij de Abdij van Park in Heverlee. Daardoor dreigde de stichting opnieuw te verdwijnen.

De schenking van Hendrik I

In 1229 greep hertog Hendrik I van Brabant in. Hij schonk de gemeenschap twaalf bunders grond en een watermolen in Gempe. Dankzij die schenking kon het klooster behouden blijven én verhuizen naar een nieuwe locatie.

Deze beslissing paste bovendien in een bredere politiek van de hertog. Door gronden aan kloosters en abdijen te schenken stimuleerde hij de ontginning en ontwikkeling van het hertogdom Brabant.

De oorspronkelijke schenking wordt beschreven in oude archiefstukken die vandaag nog steeds bewaard worden in de Abdij van Park in Heverlee.

Van Pellenberg naar Gempe

Na de schenking vestigde de kloostergemeenschap zich in Gempe. Niet lang daarna bleek ook deze eerste locatie minder geschikt. De oude weg tussen Leuven en Diest liep er te dicht langs en de omgeving was erg vochtig.

In 1252 verhuisde het klooster daarom naar zijn definitieve locatie, ongeveer zeshonderd meter stroomopwaarts langs de Molenbeek. Daar zou de gemeenschap ruim vijf eeuwen gevestigd blijven.

Het is overigens niet helemaal duidelijk of de benaming 's Hertogen Eiland betrekking heeft op de eerste of op deze tweede vestigingsplaats.

Een bloeiende gemeenschap

Door de schenking van de watermolen, omliggende gronden en verschillende tiendrechten verwierf het klooster een belangrijke financiële zelfstandigheid. Doorheen de eeuwen groeide de gemeenschap verder dankzij schenkingen van grond, renten en giften.

Hoewel de Abdij van Park toezicht bleef uitoefenen, kende het klooster een relatief zelfstandige ontwikkeling. In de vijftiende eeuw werd het bestuur hervormd en vanaf 1487 verbleef een door Park aangestelde prior permanent in Gempe.

Ook buiten de eigen gemeenschap speelde het klooster een rol. Zo hielp Gempe in 1618 bij de hervorming van het klooster Keizerbosch in het huidige Nederland. In 1782 werd bovendien een meisjesschool opgericht voor kinderen uit de omgeving.

Het einde van het klooster

Aan het einde van de achttiende eeuw kwam abrupt een einde aan het bestaan van het klooster.

Tijdens de Franse Revolutie werd de gemeenschap in 1795 opgeheven. Alle bezittingen werden aangeslagen en openbaar verkocht. Het klooster werd grotendeels afgebroken.

Op de voormalige kloostersite werd in 1828 het huidige Kasteel van Gempe gebouwd.

Wat vandaag nog bewaard bleef

Hoewel het klooster zelf verdwenen is, zijn verschillende onderdelen van het domein bewaard gebleven. De omheiningsmuur, de voormalige stallingen en het kasteel herinneren vandaag nog aan de eeuwenlange aanwezigheid van de Norbertinessen in Gempe.

Samen met de Gempemolen vormen ze een van de belangrijkste historische getuigen van het verleden van dit bijzondere gehucht.

Historische bronnen

De geschiedenis van het klooster is gebaseerd op oude kronieken, archiefstukken uit de Abdij van Park in Heverlee en latere historische publicaties, waaronder Wel en Wee van Kortrijk-Dutsel van E.H. Constant Noppen (1952).

De oorspronkelijke kroniek over de stichting van het klooster wordt op deze website integraal opgenomen onder Historische bronnen.